4.5.2011

Hljˇ­fŠri­ Theremin og notkun ■ess Ý kvikmyndum

Eftir Gunnar Tˇmas Kristˇfersson, kvikmyndafrŠ­ing.

Ůessir lj˙fu og ˇvenjulegu tˇnar hljˇma brothŠttir, sorglegir og dularfullir, ■eir eru ■egar best lŠtur ß vi­ fegursta sˇpran, en ■egar verst lŠtur koma ■eir upp um sig og ˇstyrk og stundum ˇ˙treiknanleg virkni ■eirra kemur Ý ljˇs og afhj˙par uppruna ■eirra Ý rafsegulsvi­i sem umlykur hljˇ­fŠri­. Ůa­ er kalla­ theremin, nefnt eftir uppfinningamanni ■ess, e­lisfrŠ­ingnum Leon Theremin, sem starfa­i vi­ rannsˇknir ß rafbylgjum vi­ vÝsindastofnun Ý SˇvÚtrÝkjunum.

 

Hann var a­ fßst vi­ ■rˇun ß uppfinningu sinni sem mß telja sem fyrsta hreyfiskynjarann ■egar hann tˇk eftir ■vÝ a­ tÝ­ni hljˇ­merkisins breyttist eftir st÷­u handar hans innan rafsvi­sins. Theremin fˇr a­ leika sÚr me­ hljˇ­i­ og mŠtti me­al annars me­ gamlar sellˇnˇtur til a­ spila eftir fyrir samstarfsmenn. Ůa­ var ßri­ 1920 sem hann spila­i ß fyrstu opinberu tˇnleikum sÝnum Ý SovÚtrÝkjunum og nokkrum ßrum sÝ­ar fyrir StalÝn sjßlfan. F˙turistar tˇku hljˇ­fŠrinu fagnandi ß me­an a­rir hristu hausinn. Hljˇ­fŠri­ var tali­, af bjartsřnustu m÷nnum, vi­bˇt vi­ sinfˇnÝuhljˇmsveitir og fagna­ sem nřjung Ý tˇnlistarheiminn.

 

En n˙ spyrja margir sig hvernig ■etta tengist kvikmyndum ß nokkurn hßtt. Eftir a­ hafa fari­ me­ hljˇ­fŠri­ Ý kynningarfer­ til BandarÝkjanna undir lok 3. ßratugarins settist Theremin a­ Ý BandarÝkjunum. Ůar fÚkk hann einkaleyfi ß ■a­ og hˇf framlei­slu fyrir hinn almenna marka­. Komust tˇnskßld og tˇnlistarmenn fljˇtlega ß brag­i­ en vegna ■ess hversu erfitt er a­ spila ß ■a­ svo vel megi vi­ una var­ ■a­ ekki ˙tbreitt. ┴ 5. ßratugnum fˇr ■a­ sÝ­an a­ skjˇta upp kollinum Ý Hollywood og var nota­ til af kvikmyndatˇnskßldum til a­ tßkna, sÚr Ý lagi Ý vÝsindaskßlds÷gum, ˇgnir a­ handan, en ß­ur en s˙ klisja lÝmdist vi­ Theremini­ nřttu nokkur tˇnskßld sÚr hinn dularfulla og fl÷ktandi hljˇm ■ess til a­ tßkna sßlarrˇt persˇna ß hßtt sem haf­i ekki ß­ur veri­ leikinn. Miklos Rozsa nřtti sÚr ˇgnvŠnlega og ˇstyrka tÝ­ni thereminsins til a­ rřna Ý sßl drykkjur˙ts Ý myndinni Lost Weekend eftir Billy Wilder frß 1945. HÚr er best a­ lßta tˇnana tala sÝnu mßli:

 

hljˇ­brot

 

Tˇnlist eftir Miklos Rozsa ˙r The Lost Weekend. Sama ßr, ßri­ 1945, ger­i Rozsa einnig tˇnlistina fyrir kvikmynd Hitchcock, Spellbound, en ■ar beitir hann einnig Theremininu ß snilldarlegan hßtt til a­ fanga og řta undir andr˙msloft myndarinnar.

Ůrßtt fyrir a­ koma til Hollywood ß 5. ßratugnum ■ß var hljˇ­fŠri­ ekki ˇ■ekkt kvikmyndunum, en ßri­ 1931 kom ˙t sˇvÚsk mynd sem notfŠr­i sÚr hinn sÚrstaka hljˇm, Odna, e­a Einmana, heitir h˙n og er lÝklega ■ekkt fyrir a­ vera fyrsta kvikmyndin me­ hljˇ­fŠrinu.

 

Ůegar sovÚska ˇgnin og kaldastrÝ­i­ fˇru a­ lßta ß sÚr krŠla Ý vÝsindaskßlds÷gum, innrßsarmyndum og heimsendahugmyndum Hollywood ■ß var ekki langt a­ seilast eftir hljˇminum sem innrßsarherinn ßtti a­ marsera Ý takt vi­. Theremin var­ a­ nokkurs konar einkennishljˇmi geimvera og annarra sem ekki t÷ldust af ■essum heimi og hefur li­i­ fyrir ■a­, enda mß framkvŠma hljˇm me­ ■vÝ sem mŠtti vel heimfŠra yfir ß flj˙gandi fur­uhluti. The Thing From Another World kom ˙t ßri­ 1951 og mß heyra undirliggjandi ˇgnir Ý tˇnlistinni sem hinn r˙ssneski Dimitri Tiomkin samdi fyrir myndina, en h˙n fjallar um geimveru sem tekur sÚr bˇlfestu Ý lÝkama manna og breytir hugsanagangi ■eirra. Ůa­ ■arf ekki a­ seilast langt Ý tengingum vi­ komm˙nisma.

 

hljˇ­brot

 

Megin■ema­ ˙r The Thing From Another World. Sama ßr kom ˙t myndin The Day the Earth Stood Still en ■ar er vÝsindaskßlds÷gutenging tˇnlistarinnar sterk og drunginn yfir henni annar, eins og ßkve­i­ undur sÚ komi­ Ý hana. Bernard Hermann samdi megin■ema­ ˙r myndinni:

 

hljˇ­brot

 

Ůema ˙r The Day The Earth Stood Still eftir Bernard Hermann. ┴ ÷rfßum ßrum var b˙i­ a­ skilgreina hljˇ­heiminn sem tengdist Theremininu og ekkert hŠgt a­ gera til a­ rj˙fa ■a­ vÝsindaskßlds÷gunni. Hryllilegur framtÝ­arblŠr fangar hlustandann og skapar ˇlj˙far tilfinningar um hnignun og ˇst÷­ugleika komandi tÝma, hljˇ­fŠri­ hljˇmar ekki a­eins framtÝ­arlega heldur er ■a­ einnig ß undan sÝnum tÝma Ý ■vÝ hvernig spila­ er ß ■a­. En ■a­ er lÝklega eitt af fßum hljˇ­fŠrum sem ekki ■arf a­ koma vi­ til a­ skapa tˇn. Ůa­ byggir ß rafsegulsvi­i sem stafar frß tveimur loftnetum sem staga ˙t ˙r trÚkassa og mynda 90 grß­u horn. Til a­ skapa tˇn sta­setur hljˇ­fŠraleikarinn hendurnar ß milli loftnetanna og ■a­ fer eftir st÷­u hans ß milli ■eirra hvernig tˇnn myndast. Anna­ loftneti­ stjˇrnar tÝ­ni en hitt hljˇ­styrk og eins og ß­ur sag­i ■arf grÝ­arlega mikla leikni vi­ a­ skapa almennilegan tˇn og halda honum, hva­ ■ß spila nˇtur.

 

LÝklega einn besti thereminleikari sem uppi hefur veri­ er Clara Rockmore, en h˙n tr˙­i ß ■ß m÷guleika sem hljˇ­fŠri­ veitti til listrŠnnar tjßningar. H˙n neita­i alla tÝ­ a­ spila Ý verkum eftir kvikmyndatˇnskßldin en vann Ý sta­inn me­ sinfonÝuhljˇmsveitum um allan heim og var eftirsˇttur einleikari. En Theremini­ hefur einnig komist inn Ý popptˇnlist og var uppg÷tva­ af hljˇmsveitum ß bor­ vi­ Led Zeppelin og Beach Boys. ┴ me­an ■eir fyrrnefndu nřttu hinn annarlega tˇn ˇspart ß tˇnleikum til a­ skapa psychedelic stemningu ■ß nřttu Beach Boys hljˇminn Ý laginu Good Vibrations ßri­ 1966, hlÝ­um ß.

 

hljˇ­brot

 

Beach Boys me­ lagi­ Good Vibrations. Eftir nokkra lŠg­ Ý kvikmyndum var theremin uppg÷tva­ ß nřjan leik Ý myndum Tim Burton Ed Wood og Mars Attacks, en bß­ar halda Ý hei­ri misgˇ­um vÝsindaskßlds÷gumyndum 6. ßratugarins -hvor ß sinn mßta. Ed Wood fjallar um lÝklega versta leikstjˇra allra tÝma Ed Wood sem Johnny Depp leikur, sem reynir hva­ hann getur til a­ koma ja­arsřn sinni ß heiminum inn Ý greinamyndir poverty row Ý Hollywood. Mars Attacks fagnar aftur ß mˇti fagurfrŠ­i geimveru- og innrßsarmynda 6. ßratugarins Me­ ■vÝ a­ byggja myndina ß tyggjˇpakkamyndaserÝu ■ar sem allar vÝsindaskßlds÷guklisjur voru teknar saman nß­i Burton fullkominni bl÷ndu af barnalegri sřn ß ˇraunsŠtt vi­fangsefni­ ßsamt ■vÝ a­ votta myndunum vir­ingu sÝna. Ůa­ kemur ekki ß ˇvart a­ ■egar semja ßtti tˇnlist vi­ myndirnar a­ theremin skuli hafa veri­ mi­lŠgt. Vi­ skulum fyrst heyra tˇnlist Howard Shore vi­ Ed Wood, en ■ar notar hann theremin Ý nokkurs konar Calypso takti og fŠrir ■a­ ß nřjar slˇ­ir ■ar sem ˇgnvŠnlegi hljˇmurinn er fjarlŠgari og ˙r ver­ur skemmtun, sem ■ˇ er alls ekki af ■essum heimi:

 

hljˇ­brot

 

Howard Shore Ý Ed Wood. Ed Wood er a­eins ÷nnur af tveimur myndum Burton sem kvikmyndatˇnskßldi­ Danny Elfman samdi ekki tˇnlist fyrir. En Elfman samdi einmitt tˇnlistina fyrir Mars Attacks ßri­ 1996. Ůar notar hann theremin ˇspart og er takturinn n˙ annar en Ý Ed Wood, hÚr svÝfur innrßs yfir v÷tnunum og setur hljˇ­fŠri­ taktinn Ý samhengi sem er ekki af ■essum heimi. Innrßsin frß mars hljˇmar einhvern vegin svona:

 

hljˇ­brot

 

Mars Attacks eftir Danny Elfman. Theremin nřtur sÝfellt meiri vinsŠlda, sÚr Ý lagi me­al ßhugamanna um tŠkni og er vinsŠlt a­ kaupa pakka ß netinu sem sÝ­an mß setja saman heima. Arfleif­ Leon Theremin er trygg­ me­ hljˇ­fŠrinu sem fanga­ hefur hljˇ­ kvikmyndanna yfir hi­ ˇ■ekkta og drungalega. Ůrßtt fyrir a­ skjˇta upp kollinum ß ˇlÝklegustu st÷­um og ■ß sÚrkennilegu ßru sem hljˇ­fŠri­ veitir ■ekktum klassÝskum verkum, sÚr Ý lagi sˇn÷tum, ■ß eru ÷rl÷g ■ess sem hi­ utana­komandi ß hljˇ­rßs myndmi­ilsins rß­in.

 

Ůß ÷rstutt a­ Švi Leon Theremin sem var afar vi­bur­arrÝk og gott efni Ý spennandi kvikmynd ■ar sem theremin hljˇ­fŠri­ Štti vel heima. En eftir 10 ßr Ý vesturheimi hvarf Theremin skyndilega frß BandarÝkjunum ßri­ 1938 a­ ■vÝ er virtist sporlaust og enginn vissi me­ vissu hva­ or­i­ haf­i um hann. 30 ßrum sÝ­ar var tˇnlistargagnrřnandi New York Times Ý heimsˇkn Ý TˇnlistarakademÝu Moskvu ■egar hann rakst ß kunnuglegt andlit Ý einni kennslustofunni, ■ar var Leon Theremin fundinn. Tˇnlistarheimurinn bei­ eftir ˙tskřringum af hvarfi hans en kenningar um samsŠri, a­ honum hafi veri­ rŠnt af sovÚskum yfirv÷ldum og sÝ­ar drepinn h÷f­u flogi­ ß milli fˇlks og jafnvel veri­ birtar Ý dagbl÷­um. En Theremin haf­i einfalda ˙tskřringu ß brotthvarfinu, hann skulda­i skatta Ý BandarÝkjunum. Honum var ekki teki­ fagnandi Ý heimalandinu vi­ endurkomuna heldur sendur Ý vinnub˙­ir Ý SÝberÝu ■ar sem honum var komi­ fyrir ß leynilegri rannsˇknarstofu og lßtinn vinna a­ ■rˇun njˇsnatŠkja fyrir mßlsta­inn, ■a­ merkilegasta er lÝklega ■rß­laus mÝkrˇfˇnn sem var komi­ fyrir Ý skjaldamerki bandarÝkjanna og fŠrt amerÝskum sendirß­sm÷nnum Ý Moskvu a­ gj÷f ßri­ 1945 til a­ li­ka fyrir samskiptum ■jˇ­anna. Skjaldamerki­ stˇ­ Ý ÷ndvegi ß skrifstofu ß heimili sendiherrans til ßrsins 1952 ■egar upp komst um svikin, fyrir viki­ hlaut Theremin StalÝn or­una. SÝ­ar var Theremin lßtinn laus og fÚkk vinnu vi­ TˇnlistarakademÝu Moskvuborgar.

 

┴ri­ 1994 kom ˙t heimildarmynd um Švi og st÷rf Theremins sem heitir Theremin; An Electronic Odyssey en Ý henni fˇru kvikmyndager­armennirnir yfir Švi og st÷rf Theremin og Ý hjartnŠmu lokaatri­i fˇru ■eir me­a hann aftur til New York eftir hßlfrar aldar fjarveru ■ar sem hann hitti me­al annars Cl÷ru Rockmore, einn hŠfileikarÝkasta Theremin-leikara heims ß nřjan leik. Myndin var­ til ■ess a­ hljˇ­fŠri­ komst aftur ß ja­ar svi­sljˇssins og fˇr a­ fßst keypt ß nřjan leik og hefur afkimi tˇnlistarheimsins n˙ falli­ fyrir hinu dularfulla hljˇ­i thereminsins. HlÝ­um n˙ ß meistara hljˇ­fŠrisins fŠra okkur sÝna ˙tgßfu af Svaninum ˙r verki Saint Sayens, Karnivali Dřranna, einleiksverki sem er upphaflega sami­ fyrir sellˇ en unir sÚr vel me­ hinum f÷gru og ˇvenjulegu tˇnum sem lÝ­a hÚr lj˙flega ßfram Ý h÷ndum Cl÷ru Rockmore.

 

hljˇ­brot

 

┌r Kviku 30. aprÝl 2011

Theremin leikur ß hljˇ­fŠri­

 

Til baka

    Senda sÝ­u